@RT   moja  strona  o  sztuce

 

 

Kościół p.w. Świętej Trójcy w Byszewie

 

il. I. Kościół w Byszewie

 

W Byszewie koło Koronowa (woj. kujawsko - pomorskie) znajduje się kościół parafialny rzymsko - katolicki p.w. Świętej Trójcy (w 1584 roku wzmiankowany p.w. Najświętszej Panny Marii). Byszewo, należące do Krajny, istniało jako wieś już we wczesnym średniowieczu, pod nazwą Byszewa (Byssewa, Bissevia, Byshovia), a w 1358 roku wzmiankowana była jako Stara i Nowa. Osadzeni tu około połowy XIII wieku cystersi uzyskali w 1286 roku od księcia kujawskiego Ziemomysła przywilej na lokację miasta na prawie magdeburskim, jednakże wkrótce potem, około 1288 roku, po przeniesieniu klasztoru do pobliskiego Koronowa za zgodą biskupa włocławskiego, upadł zamiar utworzenia tutaj miasta, chociaż przywilej lokacyjny został jeszcze potwierdzony w 1297 roku przez księcia inowrocławskiego.

W XVII wieku funkcjonowały nazwy wsi Byszowa i Byszewa, a dopiero od 1920 roku miejscowość znana jest jako Byszewo. Leży ona na przesmyku ciągu jezior rynnowych zwanych Byszewskimi (dawniej Plitwica).

Parafia w Byszewie została prawdopodobnie założona już w XII wieku. W połowie XIII wieku Mikołaj Zbrożek (zm. 1256 w Byszewie) komes kujawski i podskarbi księcia kujawskiego Kazimierza przekazał Byszewo razem z sąsiednimi wsiami (Wierzchucin [Królewski], Rybino, Popielewo, Salno, Więzowno, Gorzewo i Troszczyn) na uposażenie cystersów ze Szpetala koło Włocławka, zapewne francuzów. Inicjatywa założenia opactwa byszewskiego zrodziła się na dworze księcia kujawskiego Kazimierza Konradowica (wnuka fundatora klasztoru sulejowskiego), który 25 lipca 1250 roku zatwierdził darowiznę Mikołaja, swego skarbnika na rzecz przyszłego klasztoru. Książę kujawski, podejmując inicjatywę założenia opactwa w Byszewie, nie kierował się wyłącznie celem dewocyjnym, ważną rolę odegrały tu również pewne czynniki polityczne i gospodarcze. Poprzez fundację klasztoru, którego dobra leżały w kasztelani wyszogrodzkiej i bydgoskiej, Kazimierz chciał z jednej strony związać bliżej te ziemie z Kujawami, a z drugiej doprowadzić do ich ożywienia gospodarczego, przez skierowanie tędy wymiany handlowej z ośrodkami nadbałtyckimi, aby w ten sposób pominąć miasta krzyżackie. W 1251 i w 1253 roku książę kujawski Kazimierz oraz biskup włocławski Wolmir potwierdzili darowiznę na rzecz zakonu. W latach 1253 - 1256 Mikołaj Zbrożek ufundował klasztor dla cystersów. Konwent osiedlił się w Byszewie około 1256 roku. Byszewo, zgodnie z decyzją kapituły generalnej z 1254 roku, było początkowo filią Sulejowa, a nie Lubiąża na Śląsku. Dopiero w 1285 roku pieczę nad klasztorem byszewskim przejęli cystersi z Lubiąża. Pierwszymi zakonnikami w Byszewie byli prawdopodobnie Francuzi, a dopiero później pojawili się tutaj Niemcy. W 1285 roku po przeniesieniu się cystersów z Sulejowa do Byszewa ukonstytuowało się autonomiczne opactwo, należące do najzasobniejszych w Polsce. Wcześniej w 1283 roku Krzyżacy zniszczyli klasztor, a w 1286 roku książę Ziemomysł na prośbę opata Gerarda nadał cystersom prawo lokacji miasta na prawie magdeburskim. Jednak zamysł ten nie został nigdy zrealizowany. Około roku 1288 cystersi byszewscy przenieśli się do pobliskiej wsi Smeysche (Koronowo) i wznieśli tam klasztor, kontynuujący tradycje opactwa byszewskiego; do 1819 roku cystersów w Koronowie określano alternatywnie: koronowscy lub byszewscy. Administrację parafii w Byszewie na krótki czas przejął kler świecki, niewykluczone jednak, że opiekę mogli nadal sprawować cystersi. Potwierdzeniem przynależności Byszewa do klasztoru może być przywilej księcia Przemysła z 1315 roku oraz przywilej Kazimierza Wielkiego z 1353 roku. Następnie 14 kwietnia 1325 roku w Brześciu Kujawskim król polski Władysław Łokietek potwierdził cystersom w Byszewie (Koronowie) wszystkie przywileje nadane im przez poprzednich władców - książąt kujawskich i wielkopolskich - oraz stan posiadania w kasztelani nakielskiej i zezwolił na lokację dóbr klasztornych na prawie niemieckim z dodaniem różnych wolności. W dokumencie wymieniono następujące miejscowości: Runowo, Tuszkowo, Wierzchucin, Rybino, Popielewo, połowa Samsieczna, Komorza, Lucim, Mąkowarsko, Dziedno, Krąpiewo i Słupowo. Przywileje, które otrzymali mnisi byszewscy w XIII i XIV wieku, przyczyniły się w zasadniczy sposób do pomyślnego rozwoju klasztoru, który na początku XV wieku posiadał 71 miejscowości. W ręce mnichów byszewskich w latach 1250 - 1409 dostało się z nadań rycerskich i różnych instytucji kościelnych 22 wsie i 3 przysiółki. W tym samym czasie kupili cystersi podobną liczbę miejscowości. Również dzięki zamianom, przeprowadzanym z okolicznym rycerstwem i biskupem kujawskim Wisławem, w posiadanie mnichów dostało się 9 wsi. Cystersi wzbogacili się również w wyniku pomyślnie zakończonych procesów sądowych, przejmując 3 wsie. Podsumowując rozwój posiadłości klasztoru w Byszewie, także w kasztelani nakielskiej, należy stwierdzić, że był to majątek ogromny, zwłaszcza jeżeli weźmiemy pod uwagę jego koncentrację oraz fakt, że powstał w stosunkowo krótkim czasie; ostatecznie, w wyniku ciągłych zmian i przeobrażeń w posiadaniu mnichów pozostało w XV wieku 53 miejscowości. W 1460 roku parafia w Byszewie została wcielona przez klasztor cystersów koronowskich i była pod jego zarządem. W ten sposób proboszczowie byszewscy aż do sekularyzacji zakonu w 1828 roku wywodzili się z tego konwentu. W XVII i XVIII wieku kościół w Byszewie miał duże znaczenie jako Sanktuarium Maryjne, leżące w gestii opatów koronowskich. W tym czasie znaczącą rolę wśród fundatorów odegrały miejscowe rodziny szlacheckie Elzanowskich i Chrząstowskich. Ostatnim proboszczem, wywodzącym się z klasztoru cystersów koronowskich, był Kwiryn Mindak, zmarły w 1838 roku. Obecnie parafia podlega diecezji pelplińskiej, dekanat Wierzchucin, a wcześniej była to diecezja chełmińska z dekanatem w Fordonie. Kościół byszewski to Sanktuarium Najświętszej Panny Marii Królowej Krajny i należy do Międzynarodowego Szlaku Cystersów.

Pierwszy kościół lub drewnianą kaplicę wzniesiono zapewne w połowie XIII wieku. Budowla ta została zniszczona razem z klasztorem podczas najazdu Krzyżaków w 1283 roku. Reliktem z tego czasu jest zachowana w kruchcie romańska granitowa chrzcielnica. Następnie na przełomie XV i XVI wieku wzniesiono murowany, jednonawowy kościół o formach gotyckich lub gotycko - renesansowych z prezbiterium. Ołtarz główny konsekrowano w 1523 roku. W 1603 roku istniejącemu kościołowi przyznano odpust za opata Stanisława Makowskiego i założono Bractwo Bożego Ciała. Budowla ta uległa zniszczeniu podczas pożarów w latach 1610 - 1640. Około roku 1651 miała miejsce fundacja nowego kościoła przez opata koronowskiego i biskupa sufragana łuckiego Jana Karola Czołchańskiego. Korpus nawowy z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i zakrystią od północy stanowi zrąb obecnie istniejącej świątyni. Niniejsza budowla przejawiała prawdopodobnie cechy gotycyzujące i częściowo barokowe. Z wystroju z tamtych lat zachował się do dzisiaj portal manierystyczny z lat 20-tych lub 40-tych XVII wieku, zapewne proweniencji toruńskiej, być może fundacji rodziny Elzanowskich. Należy przypuszczać, że tamtejszy kościół został wzniesiony przez warsztat prowincjonalny, kontynuujący dawne tradycje budowlane, nawiązujący do architektury gotyckiej, który wykorzystał zachowane elementy z wcześniejszych lat, a mianowicie ławę fundamentową i prawdopodobnie częściowo tylko zniszczone mury obwodowe i oszkarpowanie. Resztę odtworzono według starszych tradycji. Najstarszą część kościoła czyli prezbiterium przesklepiono około 1651 roku. Następnie 22 lipca 1663 roku miała miejsce konsekracja kościoła pod wezwaniem Świętej Trójcy, Najświętszej Panny Marii oraz świętych Jerzego i Mikołaja. Natomiast w połowie i w drugiej połowie XVIII wieku miala miejsce przebudowa za czasów miejscowego proboszcza ordynariusza Cost. Mikołaja Liszkiewicza (1754 - 1791). Przypuszczalnie był on realizatorem zleceń głównych fundatorów dwóch kolejnych opatów koronowskich - Stefana Mikołaja (1741 - 1754) i Jana Antoniego (1754 - 1794) Chrząstowskich. Dobudowano wówczas dwie kaplice boczne - północną ku czci MB Różańcowej i południową ku czci Męki Pańskiej, obie z kryptami grobowymi rodziny Chrząstowskich, a także dostawiono kruchtę, założono sklepienia w nawie i wprowadzono architektoniczne podziały ścian. Wzniesiono również chór muzyczny i przypuszczalnie wybito w ścianie południowej wejście do prezbiterium, a wieżę nakryto chełmem. W trakcie tej przebudowy nie dokonano jednak organicznego scalenia siedemnastowiecznego zrembu budowli z przebudową z XVIII wieku, ujednolicono jedynie podziały ścian w nawie i kaplicach. W tym kształcie byszewska świątynia przetrwała do czasów współczesnych.

Kościół położony jest na wzniesieniu, opadającym stromo ku jeziorom byszewskim w kierunku północnym i wschodnim. Zajmuje część środkową cmentarza o nieregularnym wydłużonym kształcie, wykorzystującym naturalne ukształtowanie terenu, otoczonego murem obwodowym, w który od zachodu włączona jest wolnostojąca dzwonnica z bramą wejściową. Od południa do terenu kościelnego przylega plebania z budynkami gospodarczymi i założeniem ogrodowym rozwiniętym w kierunku wschodnim ku Jezioru Proboszczowskiemu (Świętemu).

Budynek kościelny w zasadzie jest orientowany, o osi lekko skrzywionej w kierunku północnym. Zbudowany został na planie krzyża łacińskiego, z korpusem jednonawowym, salowym, cztero przęsłowym, z piątym przęsłem od zachodu węższym, mieszczącym chór muzyczny, a od wschodu z dwu przęsłowym, prostokątnym prezbiterium, nieznacznie węższym od nawy i zamkniętym trójbocznie, z prostokątną zakrystią od północy. Pomiędzy prezbiterium, a nawą znajduje się arkada tęczowa. Natomiast po bokach nawy na wysokości drugiego od wschodu przęsła mieszczą się dwie kaplice od północy i południa na rzucie zbliżonym do kwadratu. Między kaplicą północną, a zakrystią widnieje niewielkie pomieszczenie, będące składzikiem, a od zachodu na osi nawy węższa, wydłużona prostokątna kruchta.

Korpus nawowy z równej wysokości kaplicami od północy i południa, które stanowią rodzaj pseudotranseptu. Od wschodu znajduje się nieznacznie niższe prezbiterium z niższą zakrystią od północy zwieńczoną trójkątnym półszczytem, a od zachodu o połowę niższa i węższa kruchta. Na osi fasady zachodniej wybudowano niską, smukłą wieżę. Poszczególne części budowli krete są samodzielnymi dwuspadowymi dachami. Północna połać dachowa prezbiterium przechodzi na zakrystię. Połacie dachowe nad nawą kryte są ceramiczną dachówką mnichową, a nad prezbiterium, kaplicami i kruchtą - dachówką klasztorną. Na kalenicy nawy od wschodu znajduje się wieżyczka na sygnaturkę z ośmioboczną latarnią o dzwonowatym zwieńczeniu. Sygnaturka pobita jest blachą miedzianą.

Ściany kościoła są murowane i tynkowane od zewnątrz oraz wewnątrz i zbudowane z cegły o nieokreślonym wątku. Od zachodu znajduje się elewacja frontowa, o nieznacznie zryzalitowanej części środkowej, zwieńczona dwustrefowym szczytem o wykroju falistym. W strefie dolnej pośrodku widnieje płycina zamknięta półkoliście, flankowana uproszczonymi zdwojonymi pilastrami i dwiema parami pojedynczych pilastrów wyższych po bokach, a niższych na skrajach, połączonych łukiem wklęsłym. Profilowany gzyms oddziela górną strefę o wykroju wypukło - wklęsłym, ozdobioną dwoma pionowymi listwami, zakończonymi na dole zwiniętymi na zewnątrz ślimacznicami. Szczyt na osi nadbudowany jest wieżą na rzucie kwadratu, z tarczą zegarową od południa, zachodu i północy, z górną kondygnacją węższą na planie oktogonu, przedzieloną w połowie wysokości gzymsem. Hełm baniasty pobity blachą miedzianą, z wysmukłą ośmioboczną, ażurową latarnią zwieńczoną iglicą z krzyżem. Kruchta zachodnia posiada dwie kondygnacje - górna jest nieznacznie węższa wydzielona zadaszeniem. Od zachodu kruchtę wieńczy szczyt ujęty wolutami wypukło - wklęsłymi z motywem ślimacznicy zwiniętej na zewnątrz w dole, z parą uproszczonych pilastrów podtrzymujących falisty gzyms i ujmujących prostokątną płycinę zamkniętą łukiem odcinkowym nadwieszonym. Ponad gzymsem widać trójkątny naczółek. Od zachodu i południa znajdują się wejścia do kruchty zamkniete odcinkowo.

Ściany elewacji północnej i południowej nawy wraz z narożami opięte są trójuskowkowymi szkarpami, od zachodu niższymi i nowszymi, a od wschodu wyższymi i starszymi. Okna nawy i kaplic osadzono w odcinkowo zamkniętych, rozglifionych wnękach, po jednym na osi każdego przęsła. Wokół korpusu i kaplic biegnie w połowie wysokości fryz opaskowy (z wyjątkiem ściany zachodniej kaplicy południowej) i profilowany gzyms koronujący. Kaplice zwieńczone są szczytami: od północy - trójkątnym gładkim, z kolistym oknem na osi, osadzonym w płytkiej wnece, a od południa - o wykroju falistym (wypukło - wklęsłym), z parą uproszczonych pilastrów, ujmujących prostokątną płycinę, stykającą się z gzymsem poprzez dolną krawędź.

Elewacja wschodnia to ściana prezbiterium ujęta trójuskokowymi szkarpami. W części środkowej trójbocznego zamknięcia prezbiterium znajduje się na jego osi znacznie wydłużona, prostokątna płycina, zamknieta półkoliście. W ścianach diagonalnych umieszczono okna osadzone w rozglifionych wnękach zamkniętych łukiem spłaszczonym. Od południa znajdują się dwa analogiczne okna i nowsze wejście w drugim od wschodu przęśle, ze zdwojonymi drzwiami, rozdzielonymi przedsionkiem mieszczącym się w grubości muru. Od północy wybudowano zakrystię z dwuuskokowymi szkarpami na narożach, z zakratowanymi oknami od wschodu w dolnej kondygnacji w małej prostokątnej rozglifionej wnęce, zamkniętej odcinkowo. Natomiast w półszczycie widnieją dwa okrągłe (jedno ślepe) okna i takie same od północy. Szczyt wschodni między prezbiterium, a korpusem nawowym ma kształt trójkąta, podzielonego siedmioma lizenami przechodzącymi w trójkątnie zwieńczone smukłe sterczyny. Korpus i kaplice otoczone są w zwieńczeniu ścian fryzem opaskowym i profilowanym gzymsem koronującym.

Główne wejście do wnętrza świątyni znajduje się w kruchcie na ścianie zachodniej. Drzwi są otwierane, dwuskrzydłowe, płycinowe i osadzone na węgarach. Drugie drzwi w kruchcie - nie otwierane, jednoskrzydłowe, spągowe, osadzone na węgarze, umieszczono w ścianie południowej. Następnie z kruchty do nawy prowadzą drzwi otwierane, dwuskrzydłowe, spągowe, osadzone na węgarach. Otwory drzwiowe w ścianach zachodniej, południowej i wschodniej zamknięte są odcinkowo. W ścianie północnej kruchty znajdują się dwie wnęki w formie arkady rozdzielonej słupem na rzucie kwadratu, zamknięte łukiem eliptycznym. Posadzka w kruchcie wykonana jest z cegły jasnocynobrowej, o pasowym układzie blatów. Kondygnacja górna została skomunikowana z chórem muzycznym poprzez wejście przy południowej ścianie kruchty. W górnej kondygnacji kruchty na osi ścian północnej i południowej umieszczono krosnowe, jednodzielne i jednoskrzydłowe, małe okna otwierane do węwnątrz, z krzyżującymi się szczeblinami, wytyczjącymi cztery pola. Okna te umieszczone są we wnękach zamkniętych odcinkowo. W ścianie wschodniej kruchty znajduje się szeroka, prostokątna, zamknięta odcinkowo płycina przechodząca ponad strop w partię zadaszoną, a pod nią widnieje mała, półkolista nisza (piertotnie elementy dekoracji elewacji zachodniej kościoła). W górnej kondygnacji kruchty wykonano podłogę z szerokich desek.

Wejście do nawy zamknięte jest trójbocznie, a po jego bokach widać dwie prostokątne wnęki zamkniete odcinkowo. W pierwszym przęśle nawy od zachodu znajduje się chór muzyczny murowany, późnobarokowy z XVIII wieku. Wspiera się on na dwóch niskich, przesadzistych filarach o przekroju kwadratu, opietych pilastrami od wschodu - uproszczonymi na cokołach, o głowitach w typie jońskich z nasadkami w formie odcinka belkowania i gładkich trzonach, a od zachodu, północy i południa - pilastrami uproszczonymi w typie doryckich. Podchórze otwiera się trzema arkadami o łukach odcinkowych, dźwigających płycinowy parapet lekko wklęsło - wypukły. W podchórzu wykonano sklepienie żaglaste na gurtach, tak jak i w nawie, które wykonano w drugiej połowie XVIII wieku. Na sklepieniu nawy widnieją koliste drewniane medaliony z hierogramem i Okiem Opatrzności Bożej w gloriach oraz pary główek aniołków. Ściany nawy podzielone są uproszczonymi pilastrami na cokołach o głowicach w typie jońskich z drugiej połowy XVIII wieku z nasadnikami w formie odcinka belkowania, gładkich trzonach, podtrzymujących pasy sklepienne. Między pilastrami umieszczono okna w rozglifionych wnękach zamknietych odcinkowo. Przy czym w ścianie północnej w pierwszym przęśle od wschodu wnęka jest ślepa bez okna. Okna w nawie mają kształt wydłużony w typie monoforium, jednodzielne, nie są otwierane. Płaszczyzna przeszklona podzielona jest żelaznymi szczeblinami, tworzącymi diagonalną kratownicę. Okna usytuowane w ścianie południowej w czwartym przęśle nawy, w dolnej partii posiadają prostokątny wywietrznik podzielony szczeblinami na osiem pól. W nawie oraz w prezbiterium wykonano posadzkę z szarych i brunatnych kamiennych płyt marmurowych w szachownicę o układzie diagonalnym (miejscami nieregularnym). W południowo - zachodnim narożniku nawy, w murze znajdują się schody prowadzące na chór muzyczny, a w narożniku północno - zachodnim schody prowadzą na wieżę.

Prezbiterium oddzielone jest od nawy półkolistą arkadą tęczową, w której umieszczono belkę tęczową rokokową z drugiej połowy XVIII wieku, o urozmaiconym wykroju. Nawa obniżona jest o stopień względem prezbiterium. W tej części kościoła około 1651 roku wykonano sklepienia krzyżowe, o szwach podkreślonych lizenami. Na sklepieniu umieszczono rzeźbę Gołębicy Ducha Świętego w glorii, w stylu barkowym z XVIII wieku. W ścianie północnej prezbiterium znajduje się wejście do zakrystii usytuowane na osi miedzy przęsłami, zamkniete półkoliście, ujete ozdobnym kamiennym, polichromowanym portalem manierystycznym z pierwszej połowy XVII wieku. Portal ten ozdobiony jest płycinami w ościeżach, w których widnieją kampanulowo - owocowe zwisy, z boniami u podstawy łuku, monogramem IHS w kluczu oraz parą płaskorzeźbionych puttów w przyłuczach. Po bokach łuku umieszczono dwa hermowe pilastry na wspornikach w kształcie owoców granatu, dźwigające fryz z płaskorzeźbioną dekoracja roślinną i parą główek aniołków oraz gzyms.

W grubości muru wejścia, w ościeżu po stronie zachodniej widnieje mała półkolista nisza, a w jej głębi drzwi z XVII wieku, z malowanym przedstawieniem kapłana (?) na awersie oraz okuciami i starym zamkiem na rewersie. W drugim przęśle od wschodu, znacznie powyżej wejścia znajduje się podłużne, rozglifione, zamknięte odcinkowo przeźrocze, otwierające się pierwotnie z dawnej loży kolatorskiej, mieszczącej się nad zakrystią. Okna prezbiterium są analogiczne do tych w nawie, a umieszczono je w rozglifionych wnękach zamknietych łukiem eliptycznym. Drzwi do prezbiterium w ścianie południowej zdwojone: zewnętrzne - otwierane, dwuskrzydłowe, spągowe, osadzone na węgarach, a wewnętrzne - otwierane, dwuskrzydłowe, w typie potre - fenetre, płycinowe, z częścią górną przeszkloną, ujętą obustronnie kratą. Natomiast z prezbiterium do zakrystii - otwierane, jednoskrzydłowe, w typie spągowych, osadzone na węgarze, malowane, ze starym zamkiem. Okna w zakrystii - w ścianie północnej nie otwierane, okrągłe, krosnowe, z krzyżującymi się szczeblinami, dzielącymi okno na cztery pola, a w ścianie wschodniej - otwierane do wewnątrz, prostokątne, krosnowe, jednodzielne, dwuskrzydłowe, ze słupkiem; każde skrzydło dzielone poziomymi szczeblinami na trzy pola. Drzwi z zakrystii do składziku otwierane, jednoskrzydłowe, ościerznicowe, płycinowe. Natomiast w ścianie północnej do składziku przy zakrystii drzwi są otwierane, dwuskrzydłowe, spągowe, ościerznicowe. W zakrystii wykonano w XVII wieku sklepienie kolebkowo - krzyżowe, a posadzkę z dużych ciemnoszarych płyt kamiennych. Natomiast składzik posiada sufit. Dwie kaplice boczne podwyższone są w stosunku do nawy. Prowadzą do nich schody drewniane, proste jednobiegunowe, pięciostopniowe. Pod posadzką z kwadratowych, szarych płyt kamiennych, kładzionych w szachownicę o układzie diagonalnym, mieszczą się krypty. Przed schodami w posadzce nawy umieszczono płyty, zamykające zejścia do krypt. Obie kaplice otwierają się do wnętrza nawy półkolistymi arkadami. W narożach znajdują się załamane pilastry, niskie i przesadziste, umieszczone na cokołach, które sięgają połowy wysokości ścian. Mają one głowice w typie doryckich oraz gładkie trzony. Okna w kaplicach analogiczne do tych w nawie i prezbiterium, umieszczone są w rozglifionych wnękach, zamkniętych odcinkowo. W kaplicy północnej na ścianie wschodniej widnieje ślepa wnęka bez okna. Posadzka kaplic została wykonana z kwadratowych szarych płyt kamiennych, a sklepienia to lekko spłaszczone kopuły na pendentywach; natomiast w kryptach - kolebkowe z lunetami. W ościeżach arkady, na pendentywach kopuł i częściowo także na pilastrach wykonano stiukową dekorację rokokową o motywach grzebyków i owoców. Ściany i sklepienia kaplic, nawy i prezbiterium pokryte są historyzującą polichromią o motywach ornamentalnych i figuralnych. Na ścianie północnej prezbiterium pod sceną "Wniebowzięcia " widnieje sygnatura: L.Drapiewski Toruń 1920.

Wystrój wnętrza świątyni jest jednolity stylistycznie, rokokowy, o bogatym opracowaniu snycerskim, polichromowany i złocony. Został wykonany w drugiej połowie XVIII wieku i składa się z ołtarza głównego, dwóch ołtarzy bocznych usytuowanych w północno - wschodnim i południowo - wschodnim narożniku nawy, a także ambony i chrzcielnicy wkomponowanych w arkadę tęczową oraz belki tęczowej, balustrady przed prezbiterium, prospektu organowego na chórze i dwóch ołtarzy w bocznych kaplicach. Poza tym w kościele znajdują się również dwa konfesjonały i lawaterz w zakrystii i ponadto pojedyncze obrazy i rzeźby, a także drzwi z prezbiterium do zakrystii z XVII wieku. Cennymi zabytkami są też herby malowane na blasze i portrety trumienne z drugiej połowy XVII wieku. Natomiast w kruchcie w południowo - zachodnim narożniku stoi romańska misa chrzcielna, zapewne z XIII wieku.

Ołtarz główny rokokowy został ufundowany w 1759 roku przez Wojciecha Chrząstowskiego - kasztelana nakielskiego. Ołtarz ten konsekrował opat Jan Antoni Chrząstowski 3 kwietnia 1762 roku. Został on zbudowany na rzucie półelipsy. Posiada sarkofagową mensę oraz częściowo wolnostojące kolumny, dźwigające w części środkowej baldachim z globem ziemskim, na którym widnieje rzeźba Boga Ojca. Pod baldachimem znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem (MB Byszewska Królowa Krajny), malowany na drewnie w technice temperowo - olejnej, dekorowany miedzianymi pozłacanymi barokowymi sukienkami, bogato trybowanymi, z około 1700 roku (z cechą miejską Poznania), z dodatkami rokokowymi z drugiej połowy XVIII wieku i srebrnymi koronami z XVII wieku oraz obramowany bogatą ramą, która podtrzymywana jest przez dwa rzeźbione anioły. Obraz ten odnowił w 1964 roku Lesław Szolginia ze Świecia w związku z koronacją, która miała miejsce w 1966 roku za biskupa Kazimierza Kowalskiego. Przy obrazie znajdują się liczne rokokowe plakietki wotywne ze srebra, pochodzące z drugiej połowy XVIII wieku. Jedna z nich z 1767 roku ma kształt kartusza, inna przedstawia pare małżeńską klęczącą przed krucyfiksem, a pozostałe są w kształcie serca z inskrypcjami. Na zasuwie znajduje się barokowy obraz Zwiastowania z drugiej połowy XVII wieku. Po bokach obrazu stoją dwie rzeźby świetego Piotra i świętego Pawła. Natomiast na kolumnach i baldachimie znajdują się rzeźby czterech aniołów. Na cokołach kolumn i postumentach widnieją liczne zaszklone relikwie. Na mensie ołtarzowej umieszczono wspłóczesne ołtarzowi tabernakulum z płaskorzeźbą kielicha z hostią na drzwiczkach. Przed ołtarzem znajduje się półkoliście występująca balustrada rokokowa z drugiej połowy XVIII wieku. Dekorowana jest ona grzebykowymi przeźroczami, w których widnieją główki aniołków.

Oba ołtarze boczne przy tęczy w typie rokokowych pochodzą z drugiej połowy XVIII wieku. Mają one kształt obelisków, z mensami sarkofagowymi, wazonami i licznymi rzeźbami aniołów i puttów. Umieszczono w nich po dwa owalne obrazy, pochodzące z XX wieku. W lewym ołtarzu znajduje się obraz z przedstawieniem orędowników i Świętej Trójcy wyzwalających dusze czyśćcowe oraz poniżej obraz ze świętym Wojciechem. Nastepnie w prawym ołtarzu, główny obraz to Koronacja Najświętszej Panny Marii, a poniżej obraz ze świętym Bernardem.

Natomiast w kaplicach znajdują się ołtarze architektoniczne, z mensami sarkofagowymi i lekko wlkęsłymi retabulami, z rzeźbami aniołów i puttów w górnych kondygnacjach. W północnym ołtarzu umieszczono rzeźbioną grupę z Matką Boską Różańcową oraz świętymi Dominikiem i Katarzyną Sjeneńską, a także częściowo przekształcone tabernakulum rokokowe. W południowym ołtarzu stoją rzeźby Chrystusa Ecce Homo i dwóch zakonników cysterskich trzymających Arma Christi, a poza tym umieszczono tu na predelli płaskorzeźbę Chrystusa w grobie oraz w zwieńczeniu Chustę Świętej Weroniki.

Rokokowa ambona i chrzcielnica zostały wkomponowane symetrycznie w arkadę tęczową. Ambona dekorowana jest rzeźbami puttów na baldachimie i obrazem Chrystusa Dobrego Pasterza na zaplecku. Chrzcielnica wykonana została w drugiej połowie XVIII wieku z drewna, polichromowana olejno, w formie wolnostojącego kielicha z zapleckiem. Ma ona analogiczny jak ambona baldachim, zwieńczony sercem gorejącym, a ozdobiona jest obrazem Chrztu w Jordanie. Rzeźbione ornamenty są złocone. Prospekt organowy jest również rokokowy z drugiej połowy XVIII wieku, trójdzielny, z bogatą, ażurową dekoracją, marmoryzowany, z rzeźbami Króla Dawida i dwóch muzykujących aniołków w zwieńczeniu. Dwa konfesjonały rokokowe, z ozdobnymi zwieńczeniami także wykonano w drugiej połowie XVIII wieku. Poza tym w kościele znajdują się dwie barokowe ławy kolatorskie z XVIII wieku, a w zakrystii: szafa ścienna w obramieniu późnorenesansowym z około połowy XVII wieku, nisza ścienna ujęta drewnianym rokokowym obramieniem, z rzeźbą Chrystusa Ukrzyżowanego w zwieńczeniu, mieszcząca lawaterz, a także dwa feretrony rokokowe z drugiej połowy XVIII wieku, w kształcie ażurowych ram z baldachimami oraz rzeźbami: Najświetszej Panny Marii Niepokalanie Poczętej i Świętej Trójcy.

Ponadto w kościele znajduja sie liczne obrazy i rzeźby. Do obrazów barokowych i rokokowych z XVIII wieku należą: obraz z komesem Mikołajem proszącym o nadanie aktu erekcyjnego oraz obraz z nadaniem aktu erekcyjnego cystersom przez księcia kujawskiego Kazimierza, malowany w drugiej połowie XVIII wieku, w technice olejnej na płóciennym podobraziu. Znajduje się on w chórze po lewej stronie prospektu organowego, na zachodniej ścianie kościoła. Poza tym obraz ze świętym Józefem z Dzieciątkiem pomiędzy świętą Katarzyną i świętą Barbarą oraz obraz Śmierć świętego Józefa. W kaplicy Matki Bożej Różańcowej znajdują się cztery portrety trumienne malowane na blasze, pochodzące z drugiej połowy XVII wieku: 1. portret niewiasty z Chrząstowa Chrząstowskiej (zm.1671), z zatartym napisem, 2. portret niewiasty z rodu Elzanowskich, z literami ZEW, 3. portret mężczyzny, na owalnej blasze, 4. portret mężczyzny, wieloboczny, z literami S.K.W. i datą 1670. Natomiast w kaplicy Męki Pańskiej znajduja się trzy portrety historyczne, malowane w XVIII wieku, przedstawiające opatów cysterskich: Mikołaja, Gerarda, Engelberta. W kościele znajduje się również kilka rzeźb, a mianowicie: grupa Ukrzyżowania z barokowymi rzeźbami Najświetszej Panny Marii i świetego Jana Ewangelisty (około połowa XVII wieku) oraz krucyfiksem (być może z dawnej belki tęczowej) wykonanym w tradycjach gotyckich (XVI - XVII wiek); krucyfiks barokowy z drugiej połowy XVII wieku; nierozpoznany święty biskup, późnobarokowy z XVIII wieku; Chrystus Zmartwychwstały, rokokowy z XVIII wieku; prymitywny krucyfiks z drugiej połowy XVIII wieku. Ponadto do cennych zabytków zaliczyć można marmurowe, inskrypcyjne płyty epitafijne w drewnianych obramieniach: 1. Wojciecha Łodzi Chrząstowskiego (zm.1774), 2. Jana Łodzi Chrząstowskiego (zm.1760), 3. Władysława Łodzi Chrząstowskiego z 1772 roku, 4. Marcjanny Chrząstowskiej, zapewne żony poprzedniego, z 1772 roku (?), 5. Anny Elzanowskiej (zm.1649) z marmurowym obramieniem o motywach chrząstkowych, 6. komesa Mikołaja, fundatora klasztoru (zm.1256), 7. Mikołaja Ślązaka, pierwszego opata cysterskiego (zm.1253) - oba wykonane w drugiej połowie XVIII wieku, a także dwie płyty z inskrypcjami, analogiczne do poprzednich: 1. przedstawia fundację kościoła Świętej Trójcy staraniem Jana Karola Czołchańskiego - biskupa sufragana chełmińskiego i opata koronowskiego, z 1651 roku, 2. przedstawia poświęcenie ołtarza głównego w 1663 roku przez tegoż samego. Do zabytków zaliczyć też trzeba dwa wazony stiukowe rokokowe, monstrancję barokową z około 1670 - 1680, z cechą miejską Torunia i imienną I I (z gwiazdką), identyfikowaną ze zlotnikiem Jakubem Jenny (czynny 1704 - 1753), bogato trybowaną, z motywami liściasto - owocowymi i półplastycznymi główkami aniołów na ośmiobocznej stopie, nodusie i podstawie glorii, na której ponadto widnieje odlana postać Najświętszej Panny Marii Niepokalanie Poczętej w glorii, a na ramionach postacie aniołów, promieniasta gloria z nowszym reservaculum opleciona winnym gronem; poza tym trzy kielichy: 1. barokowy, fundowany w 1647 roku przez Reginę Donnerównę, ze słabo czytelną cechą imienną B L, trybowany, z sześciolistna stopą, na ktorej umieszczono główki aniołków i Arma Christi oraz nodusem i koszyczkiem z główkami aniołków, 2. barokowy z trzeciej ćwierci XVII wieku, z kolistą stopą, na którą nałożono festony i główki aniołków oraz ażurowym koszyczkiem z plakietkami z Arma Christi, 3. gładki, fundowany przez Bractwo Różańcowe w 1784 roku, z cechą imienną I C, zapewnie niezidentyfikowanego złotnika poznańskiego; ponadto pacyfikał barokowy z drugiej połowy XVII wieku, z cechą miejską Torunia i imienną Pawła Detloffa oraz relikwiami świętego Monesta, bogato trybowany i grawerowany, z odlaną figutką Chrystusa na krzyżu, a także metalowa, posrebrzana hostiarka rokokowa z drugiej połowy XVIII wieku, w ksztacie relikwiarzyka za składaną trójdzielną stopą oraz rokokowa łódka na kadzidło z drugiej połowy XVIII wieku, krzyż ołtarzowy z cyny (XVIII - XIX wiek), lichtarze mosiężne o formach renesansowych (XVI - XVII wiek), lichtarze cynowe, barokowe z XVIII wieku i drewniane, w stylu rokoka z drugiej połowy XVIII wieku.

Na terenie przykościelnym znajduje się również dzwonnica na planie kwadratu, jednoprzestrzenna, o prostej bryle, murowana z cegły i otynkowana. Nie posiada wyraźnych cech stylowych. Usytuowana jest na osi kościoła od zachodu i włączona w obręb muru. W przyziemu na osi wschód - zachód znajduje sie brama przelotowa, zamknieta łukiem eliptycznym. W górnej kondygnacji, na osi każdej ściany umieszczono otwór okienny przelotowy w kształcie prostokata. Dzwonnicę pokrywa wysmukły dach namiotowy, czterospadowy o lekko wklęslych połaciach, pobity blachą ocynkowaną i zwieńczony krzyżem. Ściany w zwieńczeniu obiega profilowany gzyms koronujący, jednak od strony zachodniej i częściowo południowej profil ten jest zatarty. Elewacja zachodnia wzdłuż bocznych krawędzi ujęta jest parą uproszczonych pilastrów w typie doryckich, o gładkich trzonach, zredukowanych bazach i głowicach, podwyższonych niskim cokołem. Na osi ponad brama w półkolistej niszy przesklepionej konchą umieszczono rzeźbę świętej niewiasty. Pozostałe elewacje dzwonnicy proste, bez elementów dekoracyjnych. Dzwonnica została zbudowana w XVIII lub na początku XIX wieku.

Jak chodzi o ustalenie stylu, jest to kościół manierystyczny w tradycjach gotyckich z elementami barokowymi, o zatartych pierwotnych cechach i rokokowym wystrojem wnętrza. Świątynia została zbudowana przez warsztat prowincjonalny, zapewne miejscowy. Pewne jest natomiast, że cały zespół prezbiterialny jako jednolity stylowo element wnętrza wykonał wspólny warsztat. Kościół niniejszy wykazuje analogie do grupy kościołów wielkopolskich z XVII wieku oraz do kościoła filialnego p.w. świętego Andrzeja w Koronowie, kościoła w Runowie Krajeńskim, Smogulcu, Wałdowie, a po przebudowie w XVIII wieku do kościoła w Łąsku Wielkim. Odległe reminescencje pokrewieństwa odnaleźć można też w ukształtowaniu części wschodniej katedry bydgoskiej.

 

Autor:
© Anna Gąsior

 

listopad 2005 r.

 

Literatura

 

1. Zdzisław Ciara, Zabytki architektury województwa bydgoskiego, red. Eugeniusz i Maria Gąsiorowscy, Bydgoszcz 1974, s. 82

2. Bogna Derkowska - Kostkowska, Sanktuarium MB w Byszewie, Bydgoszcz 1992

3. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Kościół parafialny p.w. Przenajświętszej Trójcy, Byszewo, opracowanie: Bogna Derkowska - Kostkowska

4. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t.11, z.3, Bydgoszcz i okolice, red. Tadeusz Chrzanowski, Marian Kornecki, Warszawa 1977, s. 35 - 40

5. Kodeks dyplomatyczny wielkopolski, t.2, wyd. J. Zakrzewski, Poznan 1878, nr 1049

6. Julius Kohte, Die Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Bromberg, Landkreis Bromberg, [w:] Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Posen III, t. I, Berlin 1897, s. 16 - 17

7. Koronowo i okolice - informator turystyczny, praca zbiorowa, tekst: Janusz Umiński, Bydgoszcz 1996, s. 9 - 11

8. Ryszard Kozłowski, Rozwój uposażenia klasztoru cysterskiego w Byszewie (Koronowie), Warszawa - Poznań 1972, s. 194

9. Ryszard Kozłowski, Zwolnienia dóbr klasztoru byszewskiego (...). Historia Byszewa, [w:] Bydgostiana, nr 4, 1967 - 1968, Bydgoszcz 1970, s. 17 - 23

10. Monastion Cisterciense, t. 1, s. 300, Poznań 1999

11. Józef Nowacki, Opactwo świętego Gotarda w Szpetalu pod Włocławkiem zakonu cysterskiego (okolo 1228 - 85 - 1358), [w:] Studia Gnesnensia IX, Gniezno 1934, s. 233

12. Michał Nowodworski, Encyklopedia kościelna, t. III, Warszawa 1874, s. 606

13. Stanisław Okoniewski, Diecezja Chełmińska. Zarys historyczno - statystyczny Byszewa, Pelplin 1928, s. 16 - 18

14. Krystyna Parucka, Ewa Raczyńska - Mąkowska, Katalog zabytków województwa bydgoskiego, Bydgoszcz 1997, s. 110

15. Wojciech Rzeźniacki, Bydgoszcz i okolice, Warszawa 1952, s. 41

16. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, praca zbiorowa, t. I, Warszawa 1879 / 1880, s. 515, t. XV, Warszawa 1900

17. Franciszek Smagliński, Cudowny obraz MB Byszewskiej. Kilka słów o Krajnie i Byszewie, Toruń 1937

18. Janusz Umiński, Siedem dni w Koronowie i nad Jeziorem Koronowskim. Przewodnik turystyczny, Warszawa 1989, s. 28 - 29

10. Ewa Urbańska, Kościół Świętej Trójcy w Byszewie jako przykład mecenatu cystersko - szlacheckiego, praca mgr, Warszawa 1990

20. Województwo bydgoskie. Przewodnik, Warszawa 1967, s. 171

21. www.ekai.pl/serwis (Obchody 750 lat sanktuarium w Byszewie, KAI), 2003

22. www.polska.pl/archiwa/sredniowiecze/article.htm (Janusz Grabowski, Przywilej dla klasztoru w Byszewie [Koronowie]), 2005

 

Ilustracje

 

1. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Kościół parafialny p.w. Przenajświętszej Trójcy, Byszewo, opracowanie: Bogna Derkowska - Kostkowska (il. VII, VIII, IX, XI, XII, XIII, XIV, XVII, XXII)

2. Julius Kohte, Die Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Bromberg, Landkreis Bromberg, [w:] Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Posen III, t. I, Berlin 1897, s. 16 (il. X)

3.www.polska.pl/archiwa/sredniowiecze/article.htm (il. II), www.pelplin.diecezja.org (il. I), www.ekai.pl/serwis (il. XXI)

4. Zdjęcia autorki pracy, maj 2001 rok (il. III, IV, V, VI, XV, XVI, XVIII, XIX, XX)

U W A G A !

Kopiowanie, reprodukcja, retransmisja lub redystrybucja jakichkolwiek materiałów zamieszczonych na tej stronie w całości lub w części, w jakimkolwiek medium lub w jakiejkolwiek formie bez oficjalnej zgody autorki jest stanowczo zabronione.

 

WSTECZ

 

STRONA GŁÓWNA