@RT   moja  strona  o  sztuce

 

 

Kościół p.w. Świętych Apostołów
Szymona i Judy Tadeusza
oraz Wniebowzięcia NPM w Więcborku
jako przykład fundacji rodu Potulickich.
*

 

il.1. Widok na kościół parafialny.

 

 

1. Położenie, historia oraz ukształtowanie i styl kościoła więcborskiego.

 

Kościół parafialny rzymsko - katolicki p.w. Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza oraz Wniebowzięcia NPM w Więcborku na Krajnie położony jest przy południowo - wschodnim narożniku rynku, na wzniesieniu opadającym w kierunku południowym ku jezioru Więcborskiemu. Teren kościoła wydzielony jest przez murowane ogrodzenie, przy którym rosną drzewa mocno przysłaniające jego bryłę. Wejście na teren kościelny odbywa się przez bramki w ogrodzeniu na wprost kruchty i przy południowo - zachodnim narożniku, obok dzwonnicy wtopionej w mur ogrodzenia.

Kościół ten powstał w latach 1772 - 1778 z fundacji ówczesnych właścicieli Więcborka - Aleksandra Hilarego Potulickiego (1722 - 1780?) i jego syna hrabiego Michała Bonawentury (1756 - 1805). Zbudowano go na miejscu wcześniejszego, z wykorzystaniem murów wzniesionych za czasów Józefa Remigiana Potulickiego (ok. 1694 / 1695 - 1734).

Wiadomo jednak, że parafia więcborska istniała już w 1405 roku. Może świadczyć o tym akt donacyjny dla tutejszego proboszcza Aleksego wystawiony 28.10.1405 roku przez Sędziwoja z rodu Grzymalitów - ówczesnego dziedzica na Więcborku. Parafia ta mogła mieć wówczas wezwanie "Assumptie Beatae Mariae Virginis et Apostolorum Simonis et Judae". Obejmowała poza Więcborkiem, także Pęperzyn, Śmiłowo i Zakrzewską Osadę.

W wymienionym akcie donacyjnym można znaleźć pierwszą wzmiankę o kościele w Więcborku. Brakuje tam jednak jakichkolwiek informacji na temat architektury i rozmiarów świątyni. Mimo to, wolno wywnioskować na podstawie udzielonej wówczas darowizny "in melioramentu Ecclesiae nostrae parochialis ut etiam divinus cultus...fortius augeatur...", że budynek ten musiał być mocno zniszczony i wymagał odbudowy.

Kolejne wiadomości na temat kościoła więcborskiego pochodzą z wizytacji ks. S. Trebnica przeprowadzonej w 1653 roku. Napisał on wówczas o świątyni "tiuli BMV et SS. Apostolorum Simonis ac Judae". Wspomniał także, że patronem kościoła był wówczas Kasper Zebrzydowski.

Według opisu sporządzonego przez wizytatora, był to budynek kryty dachówką, wewnątrz ze sklepieniami prostymi ("bez łuków") i drewnianą posadzką, cały w dobrym stanie. Posiadał on sześć ołtarzy, co świadczyć może o znacznych jego rozmiarach. Ołtarz główny poświęcony był patronce świątyni - Matce Bożej Wniebowziętej. Ołtarz ten otaczała drewniana tralkowa balustrada. Drugim ołtarzem opiekowało się bractwo św. Anny, której wizerunek znajdował się w nastawie ołtarzowej. Trzeci poświęcony był Najświętszej Marii Pannie. Umieszczono w nim obraz ze sceną Zwiastowania. Czwarty zaś ołtarz miał obraz ze sceną biczowania Pana Jezusa. Piąty ozdobiony był m.in. przez rzeźbiony krucyfiks, a w nastawie znajdował się obraz Chrystusa Ukrzyżowanego. Ostatni natomiast z ołtarzy bocznych miał obraz Matki Bożej Częstochowskiej.

W kościele tym znajdowała się też ambona i konfesjonały, a ponadto chrzcielnica, której naprawę nakazywał wizytator. W środku świątyni umieszczony był krzyż. Natomiast na chórze znajdowały się organy i mały pozytyw. Przy kościele stała murowana, kryta zakrystia oraz dzwonnica z czterema dzwonami.

Dalsze wiadomości o świątyni więcborskiej przynosi wizytacja ks. Remigiusza Michała Wawrzyńca Jezierskiego z 1695 roku. Mowa jest tutaj o tej samej budowli poświęconej NMP oraz apostołom Szymonowi i Judzie. Znajdowało się w niej jednak już tylko pięć ołtarzy; brak wzmianki o ołtarzu "Krzyża Świętego" i ołtarzu z obrazem biczowania Pana Jezusa, który prawdopodobnie został zastąpiony ołtarzem św. Antoniego. Kolejny przemianowany ołtarz to Matki Bożej Częstochowskiej, zwany przez wizytatora ołtarzem św. Różańca, nad którym widniał wizerunek "Salvatoris Domini". Pozostałe dwa ołtarze boczne oraz ołtarz główny posiadały pierwotne wezwania. Wizytator wspomniał także umieszczoną w środku kościoła rzeźbioną chrzcielnicę oraz drewnianą zniszczoną dzwonnicę, znajdującą się przy kościele.

Ponadto wizytator podał, że do parafii więcborskiej należały wówczas takie miejscowości, jak: Więcbork, Pęperzyn, Suchorączek, Śmiłowo, Witunia i Zakrzewek.

Następna wizytacja miała miejsce w 1744 roku (Visitatio Archidiaconatus Camenensis 1744). Niewątpliwie już w tym okresie patronami kościoła więcborskiego musieli być Potuliccy herbu Grzymała, którzy nabyli niniejsze dobra w 1710 roku.

Kościół wspomniany w 1744 roku, nazwano "starożytnym", co musiało być spowodowane niewątpliwie długim okresem jego istnienia. Znajdował się on w dobrym stanie, aż do jego pożaru czy zburzenia w bliżej nieokreślonym czasie. Ponadto w tej anonimowej wizytacji podano, że Józef Remigiusz Potulicki rozpoczął prace budowlane przy nowej świątyni. Zostały one przerwane po jego śmierci w 1734 roku i nie były dokończone. Trudno jest dziś ustalić, jak wyglądał wtedy ów kościół. Z wizytacji wynika tylko tyle, że dla celów kultowych przystosowano zakrystię budowanej świątyni. Była to jedyna ukończona, murowana z solidnym dachem, część budowli, w której ustawiono ołtarz poświęcony Matce Bożej, którą przedstawiał "obraz ołtarzowy, rzeźbiony, starożytny, pozłacany". Poza tym nie było w kościele żadnego innego ołtarza. Wizytator sporządził też opis zasięgu terytorialnego parafii, który nie różnił się bardzo od tego z 1695 roku.

Powyższe informacje można uzupełnić w odniesieniu do wizytacji ks. Ludwika Józefa Mathy'a z 1766 roku. Dowiadujemy się z niej, że nieukończony budynek kościelny miał mury wysokie na osiem łokci i murowaną kaplicę przerobioną z zakrystii. Była ona kształtu owalnego z drewnianym dachem. Wewnętrzne ściany pokrywały malowidła, zaś okna zaopatrzono w solidne i zarazem ozdobne kraty. W kaplicy tej znajdował się tylko jeden ołtarz z cudownym obrazem Matki Bożej Częstochowskiej. Obraz ten malowany był na płótnie i przykryty srebrną sukienką, która na zewnątrz była pozłacana. Poza tym zdobiły go pozłacane korony wysadzane czeskimi kamieniami. Portatyl do tego ołtarza wypożyczono z kościoła filialnego w Wielowiczu.

Wizytator podał również, że zburzona przez Józefa Remigiusza Potulickiego świątynia posiadała - według ksiąg chrzcielnych z 1729 roku - tytuł "S. Joannes Baptista" wraz z wezwaniem NPM i Apostołów Szymona i Judy. Natomiast w innym miejscu dokumentu wizytacyjnego zapisał, że rozpoczęty przez Potulickiego kościół miał za patronów już tylko Matkę Bożą i Apostołów.

Obecny kościół parafialny w Więcborku zawdzięcza swoje powstanie Aleksandrowi Hilaremu Potulickiemu; z tym, że pracom wykończeniowym patronował już jego syn hrabia Michał. W 1772 roku Aleksander Hilary Potulicki zapisał na budowę kościoła więcborskiego folwark Ostrówek. Jednakże w 1778 roku z powodu trudności przy odbiorze opłat z dzierżawy zmieniono wysokość należności na 90 talentów.

Benedykcja świątyni odbyła się 28.10.1778 roku w święto apostołów Szymona i Judy Tadeusza. Niniejsi święci stali się odtąd patronami kościoła więcborskiego.

Około 1779 roku wykonano wyposażenie wnętrza, które uzupełniono jeszcze w kolejnych latach. Ponadto w roku 1789 kolator kościoła hrabia Michał Bonawentura Potulicki wybudował nową, murowaną plebanię na miejscu wcześniejszej, drewnianej, która spaliła się w 1785 roku.

Natomiast 20.10.1791 roku odbyła się wizytacja generalna przeprowadzona przez ks. Wawrzyńca Sadowskiego. Wizytator ten podał, że do Więcborka należało wówczas 14 wsi, a także parafia Wielowicz. Z niniejszej wizytacji dowiedzieć się można również, jak wyglądał wówczas kościół więcborski. Brak jednak już jakiejkolwiek wzmianki o pierwotnej patronce świątyni - Matce Bożej.

W roku 1821 hrabia Kasper Potulicki - ostatni kolator kościoła więcborskiego sprzedał niniejsze dobra Głównemu Bankowi Pruskiemu w Berlinie. Natomiast w 1883 roku dobra te nabył "Dominialny Fiskus Królewski" i od tego czasu rozpoczął się patronat rządowy nad kościołem w Więcborku.

Wskutek przegranego procesu przeciwko urzędowi podatkowemu parafia od 1836 roku miała ponosić 2/3 kosztów budowlanych, które wcześniej pokrywał patron kościoła. Budynek był kilkakrotnie remontowany: w 1895 roku za czasów ks. K. Gronau'a położono nową marmurową posadzkę, w 1908 roku za duszpasterstwa ks. H. Kralewskiego odnowiono ołtarze, ambonę i ławki, w 1911 roku zreperowano organy, a w 1925 roku - dach. Natomiast w roku 1937 za dziekana Jana Wilmowskiego miała miejsce przebudowa kościoła. Jej autorem był inż. arch. Zygmunt Knothe z Torunia. Powiększono wówczas obiekt w części wschodniej i zachodniej. Poza tym wybudowano wolnostojącą murowaną dzwonnicę w odległości około 10 m na południowy - zachód od budynku kościoła.

W 1951 roku za duszpasterstwa ks. kanonika Jana von Blericqa przeprowadzono remont więźby dachowej i fundamentów, rok później zabezpieczono mury kruchty i zakrystii. Ponadto w 1958 roku we wnętrzu świątyni została wykonana przez prof. Mariana Schwaytza polichromia o tematyce Wielkiej Nowenny. Natomiast remont kapitalny budynku miał miejsce w roku 1969. Wykonano wtedy, m.in. nowe tynki fasady i elewacji wschodniej oraz uzupełniono tynki w elewacji południowej i północnej. Wnętrze całego kościoła odnowiono w 1994 roku.

Kościół fundowany przez Potulickich to budowla orientowana, murowana z cegły, obustronnie tynkowana, częściowo podpiwniczona; zbudowana na planie prostokąta, posiada jedną trójprzęsłową nawę. W rzucie tego kościoła dostrzec można przede wszystkim brak wieży i wyodrębnionego prezbiterium. Część wschodnia świątyni była pierwotnie węższa od reszty budynku, gdyż po obu stronach wielkiego ołtarza przy łuku tęczowym znajdowały się dwie małe, niskie, parterowe loże kolatorskie. Loża północna miała prawdopodobnie wyjście na zewnątrz przeznaczone dla patrona kościoła. Do wschodniego szczytu przylegała owalna przybudówka służąca jako zakrystia, posiadająca eliptyczne wnętrze. Natomiast w części zachodniej kościoła wybudowano małą, otwartą emporę organową o trzech półkoliście zamkniętych arkadach filarowych z parapetem wybrzuszonym w części środkowej. Na filarach empory i w jej podniebiu oraz na południowej ścianie nawy wykonano dekorację stiukową, pozłacaną. Pod emporą znajdowało się pierwotnie główne wejście do kościoła, umieszczone we wnęce zamkniętej odcinkowo, w której znajdują się do dziś drzwi drewniane dwuskrzydłowe.

Wymiary wnętrza wynosiły wówczas 24,2 m długości i 11,2 m szerokości; zakrystia natomiast miała średnicę 7,5 m na 5,6 m.

Wnętrze kościoła było w całości przesklepione, tylko loże posiadały zwykły tynkowany strop, a empora organowa miała częściowo strop drewniany. W nawie wykonano sklepienie żaglaste na parzystych gurtach, a w owalnej zakrystii sklepienie beczkowe podzielone na osiem pól, wznoszące się ponad gzymsem wieńcowym. Natomiast posadzka była "w wielkim chórze ceglana, w małym z flizów kamiennych".

Dla całości obrazu stanu niniejszej budowli należy jeszcze dodać, że na ścianie wschodniej prezbiterium namalowana była pierwotnie imitacja kotary w formie namiotu.

Ściany nawy dzielone są obecnie, tak samo jak wcześniej dwiema parami pilastrów, dźwigającymi odcinki belkowania i gzymsu. Pilastry te zdobią surowe jońskie kapitele.

Równie mało urozmaicone są powierzchnie zewnętrzne budowli. Elewacja zachodnia (fasada) jednoosiowa, wsparta jest na wysokim cokole. Na jej krańcach znajdują się pojedyncze, uproszczone pilastry w typie jońskich, na których spoczywa belkowanie. Oś elewacji wyznacza rozglifione okno. Na belkowaniu fasady opiera się szczyt zwieńczony półkoliście wygiętym gzymsem i ujęty spływami oraz dwoma pilastrami pokrytymi dekoracją cęgową. Na osi szczytu znajduje się okno zamknięte łukiem odcinkowym. Szczyt ten wieńczy krzyż, w którego ramionach widnieje data fundacji - 1772 oraz inicjały MP - Michała Potulickiego, drugiego po Aleksandrze Hilarym fundatora kościoła więcborskiego.

Elewacja południowa nawy jest trójosiowa; poszczególne osie rozdzielone są pilastrami w typie jońskich, na których spoczywa belkowanie. Oś elewacji stanowią trzy duże okna nawy dwustronnie rozglifione, zamknięte łukiem odcinkowym, dziesięciokwaterowe z małymi prostokątnymi szybkami oprawionymi w ołów. Pod osią wschodnią w partii cokołowej znajdują się wąskie drzwi, prowadzące do krypty. Po stronie wschodniej niższa od ściany elewacji i cofnięta poza nią, zaokrąglona ściana przybudówki - zakrystii (stan sprzed przebudowy kościoła w 1937 roku). Elewacja północna jest analogiczna do południowej z tym wyjątkiem, że pod osią wschodnią ściany nawy, w części cokołowej umieszczone są drzwi do nawy.

Natomiast elewacja wschodnia to ściana prezbiterium ograniczona po bokach dwoma pilastrami w typie jońskich, na których spoczywa belkowanie. Ponad ścianą prezbiterium znajduje się analogiczny szczyt, jak w części zachodniej.

Pierwotna zakrystia wraz z jej stożkowym dachem z dębowego gontu sięgała 3/4 wysokości ściany prezbiterium. Na jej osi umieszczono okno, a po jego bokach pojedyncze pilastry.

Budynek kościelny posiada prawdopodobnie od początku swego istnienia dach dwuspadowy, siodłowy kryty dachówką ceramiczną.

Kościół parafialny w Więcborku należy do nielicznej grupy kościołów budowanych na terenie Krajny w czasach Stanisława Augusta. Chociaż powstał on w latach 70-tych XVIII wieku, nie ma nic ze specyficznego klasycyzmu, jest - według Bolesława Makowskiego - okazem rokokowym o zredukowanych formach. Kościół ten został wzniesiony w stylu augustiańskim i raczej odznacza się skromnymi cechami barokowymi. Mało wiarygodne wydaje się, więc stwierdzenie Antoniego Liedke'go jakoby był to jeden z dwóch kościołów w dawnej diecezji chełmińskiej o cechach klasycystycznych. Bowiem - zdaniem Zofii Kębłowskiej - Ostrowskiej - w okresie Oświecenia w całej Wielkopolsce, a w tym również na Krajnie trwała powszechnie i rozwijała się prawie wyłącznie sztuka o cechach późnego baroku, przede wszystkim właśnie w dziedzinie budownictwa sakralnego. Jednocześnie obok trwającej i rozwijającej się w drugiej połowie XVIII wieku architektury barokowej dość wcześnie pojawiły się w budownictwie sakralnym pewne elementy klasycyzujące.

 

2. Przebudowa kościoła z 1937 roku, jej zakres i wpływ na kształt stylowy.

 

W 1937 roku miała miejsce przebudowa kościoła, która zmieniła w pewnym stopniu jego pierwotną formę. Jej autorem był inż. arch. Zygmunt Knothe z Torunia, który wygrał rozpisany w związku z tym konkurs. Natomiast ekipą budowlaną kierował A. Piszczek.

Celem przebudowy było powiększenie budynku od strony wschodniej o nowe prezbiterium. Zlikwidowano jednocześnie owalną zakrystię i dobudowano nową przy prezbiterium od strony południowej. Natomiast od strony zachodniej kościoła dostawiono kruchtę. Elewację południową i północną pozostawiono w niezmienionej formie. Nowy wygląd, który nadano wówczas temu obiektowi pozostał niezmieniony do czasów obecnych. Jego wymiary wynoszą: nawa główna ma 24,2 m długości i 11,2 m szerokości, prezbiterium 7,8 m długości i 9,4 m szerokości, kruchta 3,6 m długości i 7,4 m szerokości, zakrystia 4,4 m długości i 4,6 m szerokości. Łączna długość kruchty, nawy i prezbiterium to 39,6 m.

Na miejscu dawnej, owalnej zakrystii znajduje się obecnie nowe jednoprzęsłowe prezbiterium, zbliżone do kwadratu, ze sklepieniem kolebkowo - krzyżowym o łuku odcinkowym, do którego dostawiona jest od strony południowej nieduża zakrystia na planie kwadratu z małym, prostokątnym przedsionkiem zachodzącym na nawę. Natomiast po stronie północnej prezbiterium mieści się klatka schodowa na rzucie koła, nie wychodząca poza lico ściany nawy.

Prezbiterium niewiele niższe od nawy, wsparte jest na niewysokim cokole i nakryte dachem kalenicowym trójpołaciowym (we wnętrzu sufit). Wschodnią ścianę prezbiterium ograniczają po bokach pojedyncze pilastry, na których spoczywa gzyms okapowy. Pośrodku tej ściany znajduje się drewniany krzyż. Ściany południowa i północna prezbiterium analogiczne są do wschodniej z tą różnicą, że na osi mają po jednym oknie. Natomiast zakrystia jest o połowę niższa od prezbiterium. Ma ona zaokrąglone naroża. Wspiera się na cokole równej wysokości cokołu prezbiterium. Zwieńczona jest prostą ścianką attykową i nakryta płaskim dachem. Na ścianie wschodniej i południowej zakrystii umieszczono na osi po jednym oknie. Natomiast na ścianie zachodniej zakrystii znajduje się wejście z prostokątnymi drzwiami. Okrągła klatka schodowa umieszczona na styku nawy i prezbiterium ma taką samą jak ono wysokość i nakryta jest dachem stożkowym. Posiada ona prostokątne drzwi i ponad nimi pięć okien ułożonych osiowo jedno nad drugim.

Przy elewacji zachodniej kościoła wybudowano kruchtę na planie kwadratu z dwoma pomieszczeniami na planie prostokątów. Pomieszczenie po stronie południowej to klatka schodowa na chór muzyczny, a po stronie północnej - pomieszczenie gospodarcze. Kruchta o zaokrąglonych narożach, poprzedzona jest dwustopniowymi schodami. Wznosi się ona na niewysokim cokole i jest o 1/3 wysokości niższa od ściany nawy, ale jednocześnie równa wysokości zakrystii. Ponadto ma ona połowę szerokości nawy. Przykrywa ją płaski dach z prostą ścianką attykową; we wnętrzu jest sufit. Oś środkową kruchty stanowią drzwi drewniane dwuskrzydłowe, nad którymi znajduje się prostokątne okno zamknięte łukiem odcinkowym z płaską opaską. Natomiast na dwóch osiach bocznych umieszczono po jednym oknie owalnym z płaską opaską. Takie same dwa okna są również na ścianie południowej i północnej kruchty.

Poza zmianami w strukturze samego kościoła, także w jego obrębie dokonano modyfikacji. Zrobiono wówczas nowe murowane ogrodzenie oraz wbudowano w nie dzwonnicę na rzucie kwadratu w odległości około 10 m na południowy - zachód od fasady kościoła. Dzwonnica ta ma czteropołaciowy stożkowy dach i jest o 1/2 wysokości niższa od ściany nawy.

Jak wynika z powyższego opisu, przebudowa kościoła przeprowadzona w 1937 roku nie miała raczej większego wpływu na kształt stylowy obiektu. Zmienił się w pewnym stopniu jego wygląd i wzrosły gabaryty, ale charakter pozostał taki sam, jaki był wcześniej. Nadal dominuje przede wszystkim surowość, prostota i umiarkowana monumentalność.

Zarówno w części wschodniej, jak i zachodniej zastosowano formy historyczne, nieróżniące się od tych użytych podczas budowy kościoła w latach 1772 - 1778. Wprowadzono też kilka elementów bezstylowych, jak na przykład klatka schodowa przy północnej stronie prezbiterium, która nie koliduje jednak z wyglądem budynku kościoła. Ponadto wykorzystane w trakcie przebudowy motywy dekoracyjne, takie jak pilastry podkreślają "historyczność" niniejszego obiektu.

Przebudowa z 1937 roku nie wywarła też większego wpływu na stronę wewnętrzną kościoła oraz w jakiś szczególny sposób nie zaważyła na aranżacji pierwotnego wystroju.

 

3. Wyposażenie kościoła więcborskiego jako przykład jednolitej stylowo aranżacji wnętrza kościelnego.

 

Kościół parafialny w Więcborku posiada jednolite stylowo wyposażenie wnętrza pochodzące z czasów budowy kościoła, przypadającej na lata 1772 - 1778 i krótko po tej dacie.

Z fundacji Aleksandra Hilarego Potulickiego lub jego syna hrabiego Michała Bonawentury powstały trzy ołtarze. Pozostałe wyposażenie, tj. ambonę i dwa konfesjonały oraz prawdopodobnie ławy dla wiernych wykonano także z ich fundacji. Poza tym chrzcielnicę i epitafium Potulickich ufundował na pewno hrabia Michał Bonawentura Potulicki.

Ołtarz główny datowany na 1779 rok (według Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce) typu architektonicznego, kolumnowy o układzie kulisowym, wykonany jest z drewna polichromowanego w kolorze kości słoniowej; przy czym dekoracja snycerska i linie podziałów architektonicznych są pozłacane. Wymiary ołtarza wynoszą: 1030 cm wysokości, 740 cm szerokości i 130 cm głębokości. Ołtarz ten jest symetryczny względem osi pionowej i składa się z trzech zasadniczych części, a mianowicie: części środkowej na rzucie półelipsy i dwóch bocznych, będących rodzajem parawanu. Natomiast poziomo ołtarz podzielony jest na trzy kondygnacje, z których dolna to rodzaj wysokiej podbudowy dla kolumnowego retabulum zwieńczonego w części środkowej elementem przypominającym kartusz.

Kondygnacja dolna ołtarza o formach wklęsło - wypukłych i częściowo ażurowych wybrzuszona jest na wysokości 2/3. Dzieli się ona na pola różnej wielkości. Te poszczególne pola podkreślone są przez dekoracyjne obramienia złożone z płaskich listew i wplecionych między nie motywów roślinnych (rocaille). Pośrodku dolnej kondygnacji umieszczony jest niewielki, płaski, prostokątny element dekoracyjny złożony z motywów ornamentalnych (roślinnych), otoczony obramieniem przypominającym w formie zarys sarkofagowej mensy ołtarzowej. Po obu jego stronach znajdują się - umieszczone symetrycznie na osiach podziałów architektonicznych - trzy pary podobnych obramień, choć tym razem przypominających w formie pionowo wydłużone kartusze. Ponad drugą parą umieszczono pojedyncze, spłaszczone konsolki esowato wygięte i przechodzące w górnych partiach w woluty podtrzymujące półokrągłą listwę, a w dolnych partiach łączące się z dekoracyjnymi obramieniami. Natomiast w dwóch segmentach bocznych znajdują się - na całej wysokości dolnej kondygnacji - pojedyncze, dekoracyjnie wycięte otwory wejściowe, zwieńczone ceownikowo i flankowane filarami, stojącymi na wysokich postumentach. Filary te ozdobione są złotymi, nieregularnymi panneau z elementami "kogucich grzebieni" i liści akantu.

Na wysokości 3/4 dolnej kondygnacji wzdłuż całego ołtarza biegną dwie lekko wypukłe, złocone listwy, będące tutaj rodzajem gzymsu. Kondygnacja dolna oddzielona jest od środkowej dość wysokim cokołem. W jego części środkowej znajduje się główka aniołka z rozpostartymi skrzydłami, na tle panneau w formie leżącego prostokąta. Po obu stronach tego motywu umieszczono naprzemiennie w poszczególnych polach romboidalne, złocone medaliony w formie guzów obramowanych liściem akantu i dekoracyjne ramy w formie leżących prostokątów zbliżonych do kwadratów.

Natomiast retabulum składa się z prostokątnego pola środkowego, w którym na tle ciemno bordowej tkaniny umieszczono duży drewniany krucyfiks otoczony złotą ramą, oplecioną wieńcem z kwiatów i motywem rocaille w części górnej wygiętej esowato i zwieńczoną uskrzydloną główką aniołka. Po obu stronach pola środkowego znajdują się pojedyncze pilastry, a dalej trzy pary kolumn, z tymże dwie ostatnie są wolnostojące. Wszystkie sześć kolumn oraz dwa pilastry mają złocone kapitele i bazy. Kapitele kolumn i pilastrów zbliżone są do kompozytowych. Między kolumnami na postumentach ustawiono dwie pary wolnostojących rzeźb. Bliżej krucyfiksu znajdują się rzeźby Matki Boskiej Bolesnej i świętego Jana Ewangelisty, następnie zaś rzeźba świętego Jana Nepomucena (obok rzeźby Matki Boskiej) i rzeźba świętego Józefa z Dzieciątkiem na ręku (obok rzeźby św. Jana Ewangelisty). Wszystkie rzeźby mają złocone szaty. Postumenty pod rzeźbami Matki Boskiej i świętego Jana Ewangelisty zdobione są na dwóch zewnętrznych narożnikach złotymi liśćmi akantu, a o połowę niższe postumenty pod kolejnymi dwiema rzeźbami zdobią w dolnej partii owalne medaliony w formie romboidalnego guza.

Dwie pary środkowych kolumn wieńczy dekoracyjne, faliście biegnące belkowanie z ażurowymi wycięciami. Ponad belkowaniem znajdują się dwa elementy przypominające esowato wygięte woluty, na których umieszczono siedzące rzeźby uskrzydlonych aniołków w złotych draperiach. Natomiast na dwóch krańcowych, wolnostojących kolumnach postawiono wazy z płomieniście wyrastającymi liśćmi.

Zwieńczenie ołtarza w formie przypominającej płaski kartusz, zdobione jest potrójną, złoconą listwą złożoną z delikatnej wici roślinnej z wypustkami akantu. Listwa ta biegnąca wzdłuż całego brzegu zwieńczenia, podkreśla jego nierówny, fantazyjny kształt. W polu środkowym znajduje się przedstawienie patronów świątyni - świętego Szymona i świętego Judy Tadeusza. Obraz ten otacza nieregularna, złocona rama zakończona w górnej partii trzema łukami. Jest ona bogato zdobiona rocaillem. Ponad obrazem na tle ażurowego wycięcia w kształcie owalu widnieje niewielka figura Michała Archanioła ze smokiem. Na samym szczycie zwieńczenia umieszczono nieduży obraz z wyobrażeniem Oka Opatrzności Bożej, ujęty w fantazyjną ramę, składającą się z płomienistego ornamentu o formach "kogucich grzebieni", liści akantu i ceowników.

Ołtarz główny posiada cechy stylu rokoka z pewnymi elementami wczesnego baroku (m.in. głowa anioła u nasady krucyfiksu).

Pierwotnie tuż przed retabulum stała mensa w kształcie sarkofagu, a na niej umieszczone było rozbudowane tabernakulum. Ołtarz ten odgrodzony był od części nawowej niską drewnianą balustradą.

Dwa ołtarze boczne pochodzące również z fundacji Potulickich z około 1779 roku, zostały przekształcone około 1935 roku. Po przebudowie kościoła w 1937 roku umieszczono je w narożnikach nawy, tuż przy łuku tęczowym, gdzie znajdują się do dzisiaj. Pierwotnie stały również pod kątem do ścian nawy, ale przy drugiej od zachodu parze pilastrów.

Oba ołtarze boczne przyścienne w typie architektonicznych, kolumnowe są jednokondygnacyjne i symetryczne względem osi pionowej. Wykonano je z drewna polichromowanego w kolorze kości słoniowej, z bogatymi złoceniami w stylu klasycystycznym. Posiadają one mensy w kształcie skrzyni i lekko wklęsłe retabula z parą kolumn o głowicach zbliżonych do korynckich oraz owalne zwieńczenia zdobione formą glorii. Pozostałe motywy zdobnicze obu ołtarzy to: rocaille, kampanule, złocone draperie przewieszone przez trzy niewielkie pierścienie, esowate uszaki w formie liścia akantu, rzeźbione wazy ze złotymi różami i wazony z ulistnionymi kwiatami, liściaste girlandy oraz liściaste festony z kokardą. Wymiary obu ołtarzy wynoszą: 600 cm wysokości, 250 cm szerokości i 105 cm głębokości.

Ołtarz prawy (Matki Bożej Więcborskiej, pierwotnie św. Barbary) ustawiony przy północnej ścianie nawy ma w polu środkowym obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, malowany w 1858 roku prawdopodobnie przez Józefa Bolza lub w jego warsztacie, odnowiony w 1960 roku przez Bolesława Szolginię, w sukience srebrnej, trybowanej, datowanej na przełom XVII i XVIII wieku. W dolnej części obrazu znajdują się liczne wota trybowane i grawerowane, m.in. z lat 1751 - 1755 i z 1764 roku oraz ryngraf z Matką Boską z Dzieciątkiem z drugiej połowy XVIII wieku.

Ołtarz lewy (Najświętszego Serca Pana Jezusa, pierwotnie św. Anny) ustawiony jest przy południowej ścianie nawy. W części środkowej, w półokrągłej niszy znajduje się współczesna rzeźba Chrystusa. Należy dodać, że dawny ołtarzowy obraz św. Anny służy dzisiaj jako zasłona, którą wysuwa się podczas uroczystości św. Anny. Obraz ten pochodzi z drugiej połowy XIX wieku i posiada następujące wymiary: 158 cm i 80 cm. Poniżej na mensie ołtarzowej umieszczono tabernakulum z pozłacaną płaskorzeźbą kielicha z hostią na drzwiczkach. Jak podaje Jarosław Kaźmierczak tabernakulum to przeniesiono z ołtarza głównego w 1969 roku.

Przy północnej ścianie nawy, między drugą od zachodu parą pilastrów znajduje się ambona w typie nadwieszonym. Pierwotnie ustawiona ona była bardziej w połowie ściany nawy między obydwiema parami pilastrów. Ambona ta pochodzi z lat 70-tych XVIII wieku i posiada wymiary: 570 cm wysokości, 280 cm szerokości i 115 cm głębokości. Ma kształt kielicha i zwieńczona jest wybrzuszonym baldachimem. Korpus ambony dekorowany jest złoconymi obramieniami o nieregularnych, powyginanych kształtach zbliżonych do stojących prostokątów, między które wpleciono drobne elementy kwiatowo - roślinne z repertuaru rokoka. Do korpusu prowadzą schody z balustradą zakończoną filarem, na którym ustawiono rzeźbioną wazę ze złotymi kwiatami. Balustradę przyozdabiają dwa złocone obramienia zbliżone do prostokątów. Zaplecek ambony otaczają złocone płaskie listwy. Dodatkowo jest on zdobiony panneau z elementami liści akantu. Na zewnątrz półokrągłego baldachimu znajdują się stiukowe, pozłacane bukiety kwiatowe złożone z różyczek i liści. Bukiety te połączone są złotymi taśmami przeciągniętymi przez złote pierścienie. Natomiast w podniebiu baldachimu wykonano płaskorzeźbione przedstawienie gołębicy Ducha Świętego otoczone złotymi promieniami. Całość zwieńczona jest cylindrycznym wazonem z ulistnionymi kwiatami.

Uzupełnienie wyposażenia wnętrza stanowią dwa identyczne konfesjonały datowane na koniec XVIII wieku, bogato zdobione złoceniami o motywach akantu, wolut, kampanuli oraz płaskich listew. Oba konfesjonały mają ozdobne zwieńczenia w formie przyczółków wygiętych esowato i przerwanych w części środkowej, która wypełniona jest owalnym kartuszem ujętym po bokach liśćmi akantu. Konfesjonały ustawione są pod emporą organową przy narożnikach północno - zachodnim i południowo - zachodnim.

Dwie ławy kolatorskie, klęczniki, fotele, dwa taborety i stolik znajdujące się obecnie w prezbiterium, zdobione podobnymi motywami dekoracyjnymi, wykonane zostały w latach międzywojennych, a nie w końcu XVIII wieku, jak podano w Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce.

Poza tym w kościele znajduje się późnobarokowa chrzcielnica z fundacji hrabiego Michała Potulickiego, wykonana w 1779 roku z marmuru dębnickiego, w kształcie prostego, smukłego kielicha wznoszącego się na podwójnym okrągłym cokole, z drewnianą pokrywą lakierowaną na czarno. Na pokrywie tej - o formie odwróconej spłaszczonej czaszy zdobionej wirującym puklowaniem - umieszczona jest rzeźba przedstawiająca chrzest w Jordanie. W dolnej partii cokołu widnieje łaciński napis: "Michael comes de Potulicki hoc baptisterium fieri curavit Czarnae ad Cracoviam 1779." Wymiary chrzcielnicy wynoszą: 210 cm wysokości i 125 cm średnicy. Ustawiona jest ona przy południowej ścianie nawy, tuż obok ołtarza bocznego.

W tą samą ścianę nawy wmurowane zostało epitafium Aleksandra Hilarego Potulickiego (zm. 1780?) i jego żony Eleonory z Potockich Potulickiej (zm. 1762), fundowane przez syna, hrabiego Michała w 1800 roku. Epitafium to ma kształt owalnej marmurowej tablicy inskrypcyjnej z łacińskim napisem: "D.O.M. Alexandro Hilario nato MDCCXXVII, mortuo MDCLXXX et Eleonorae de Potockie natae MDCCXXII, mortuae MDCCLXII, Comitibus de Potulicki, parentibus carissimis moerens filius Michael Comes de Potulicki Hoc monumentum posuit. MDCCC. Orate pro eis." Obwiedzione jest ono profilowaną ramą zwieńczoną na górze trójlistnie splecioną wstęgą. Dokoła epitafium wykonano dekorację stiukową pozłacaną, w formie gałązek roślinnych.

Kolejne epitafium znajduje się przy głównym wyjściu z kościoła (pod chórem). Jest to epitafium opiekuna i wychowawcy dzieci Potulickich - Łukasza Mikołajewicza (zm. 1802), wykonane w kształcie prostokątnej tablicy inskrypcyjnej z czarnego marmuru, z portretem zmarłego malowanym na niewielkiej, owalnej blasze otoczonej złotą ramą i zwieńczonej ulistnioną gałązką. Na tablicy widnieje łaciński napis: "D.O.M. Lucae Deodato Mikołaiewicz dum post annos aetatis LXVII die XXIII Octobris anno MDCCCI vitam aufugam, cum aeterna commutavit ab anno infantili aetatis quinto praeceptori tenero amore in oris exteris manuductori prudenti amicitiam receptori bonorum fortunae, ex imo, ad summum, elatae erectori coloniarum Nowe Potulice Lisendorf. Iosephin semperque de meliori sollicito, laborioso assiduo gratitudinem a Michaele Comite Potulicki, lustrum nonum percurrente consorte que Elisabeth de Comitibus Wodzickie, illorum que prole Iosephina, Ursula, Gasparo, Casimiro. Maestis Omnibus tributum hoc, anno MDCCCII positum posteris illorum pro exemplo et grata memoria attestetur."

Ponadto, na północnej ścianie nawy w pobliżu ambony znajduje się nagrobek fundatora kościoła więcborskiego - hrabiego Michała Bonawentury Ignacego Potulickiego (zm. 1805), fundowany przez jego żonę Elżbietę z Wodzickich Potulicką oraz ich dzieci w roku 1806. Nagrobek wykonany z czarnego marmuru ustawiono na wysokim przyściennym cokole, który ozdobiony jest motywem ornamentalnym w formie pęku roślinnego w otoczeniu czterobocznej ramy.

Nagrobek ten składa się z dość masywnego postumentu w formie dwóch podłużnych belek i odwróconych konsol o kształcie przypominającym woluty oraz płaskiego, zwężającego się ku górze, zakończonego półkoliście obelisku z tablicą inskrypcyjną i ponad nią portretem zmarłego w formie popiersia. Na prostokątnej, lekko wklęsłej tablicy znajduje się łaciński napis: "D.O.M. Michaeli Bonaventurae Ignatio Potulicki, Comiti de Więcbork, haeredi in Zempelborg et Slesin, etc... Nato die 16 Julii 1756, defuncto 24 X-bris 1806. Optimo marito, amantissimo patri, viro probo, vere pio et docto, membro Societatis Scientiarum, Elisabeth de Comitibus Wodzickie Potulicka, consors derelicta cum prole sua Gasparo, Kazimiro, Josepha de Comitibus Potulickie Wielopolska et Ursula Potulicka hoc monumentum posuit. A.D. MDCCCVI, maestis amicis, familiaribus et vasalis. Corpus Varsaviae, cor vero in hac depositum est ecclesia." Natomiast portret malowany jest na wypukłej blasze kształtu owalnego. Postać ubrana w czarny mundur z wysokim kołnierzem wyszywanym jasnym haftem, ma biały żabot pod szyją, przez prawe ramię przewieszoną czerwoną wstęgę, a na lewej piersi Order Świętego Stanisława. Głowa mężczyzny kształtu owalnego o różowawej karnacji twarzy otoczona jest trefionymi jasnymi włosami. Tło ma jednolity złoty kolor. Lewa strona obelisku ozdobiona jest alabastrową imitacją draperii, która zachodzi częściowo na owalne przedstawienie. Pomnik wieńczy wyobrażenie złotego koliście zwiniętego węża trzymającego ulistnioną gałązkę z owocem.

Nagrobek ten wykonany jest w stylu empire. Wskazuje na to przede wszystkim jego forma, popularna w czasie, kiedy pomnik ów zrobiono (1806), a więc w okresie późnego klasycyzmu. Natomiast pozostałe wyposażenie wnętrza realizowane około 1779 roku i w końcu XVIII wieku, czerpie elementy zdobnicze zarówno z repertuaru rokoka, jak i klasycyzmu. Również forma poszczególnych sprzętów jest rokokowo - klasycystyczna. To typowe - według Zofii Kębłowskiej - Ostrowskiej - zjawisko dla regionu wielkopolskiego, gdzie dopiero od lat 60-tych pojawiło się rokoko i trwało tutaj aż do końca XVIII wieku równolegle z klasycyzmem.

Wykonanie niniejszego wyposażenia reprezentuje dość wysoki poziom artystyczny. Jednocześnie jednak trudno wskazać bezpośrednie miejsce pochodzenia warsztatu rzemieślniczego, który zrobił wszystkie sprzęty. Był to raczej warsztat prowincjonalny i prawdopodobnie miejscowy, chociaż niewykluczone są również związki artystyczne spoza regionu Krajny.

Niestety niewiele istnieje realizacji o analogicznej formie i podobnej jakości na tym terenie, pochodzących właśnie z czwartej ćwierci XVIII wieku. Częściowo porównywalne do więcborskiego, również rokokowo - klasycystyczne wyposażenie wnętrza posiada drewniany kościół w Sypniewie koło Więcborka. Zostało ono wykonane w 1781 roku i w końcu XVIII wieku, a więc mniej więcej w tym samym czasie, co wyposażenie kościoła więcborskiego, które datowane jest na około 1779 rok i na koniec XVIII wieku. Pewnych reminiscencji doszukiwać się można także we wcześniejszych realizacjach z pogranicza Pomorza i Wielkopolski, a mianowicie: w rokokowym ołtarzu głównym kościoła w Zamartem koło Kamienia Krajeńskiego, wykonanym po 1770 roku oraz w rokokowym ołtarzu głównym kościoła w Łąsku Wielkim koło Koronowa (1765 - 1767), a także w ołtarzu bocznym z kościoła w Wąwelnie koło Więcborka, powstałym po 1758 roku.

Nie wiadomo jednak zupełnie, jaki wpływ na realizację wyposażenia wnętrza kościelnego mogli mieć obaj fundatorzy - Aleksander Hilary i hrabia Michał Bonawentura. Czy byli oni wyłącznie zleceniodawcami i pokrywali tylko koszty projektu i wykonania wszystkich sprzętów? Czy również podejmowali decyzję przy wyborze ostatecznego projektu? Czy oprócz tego byli w stanie oddziaływać własnymi koncepcjami, jeśli takowe mieli, na ostateczny kształt aranżacji? Należy przypuszczać jedynie, że fundatorzy prawdopodobnie mogli sugerować ogólny wygląd wystroju wnętrza, ale jak chodzi o szczegóły realizacji, to decydowali tutaj raczej wykonawcy.

Pewne jest natomiast, że urządzenie wnętrza kościoła więcborskiego zostało pomyślane, zaprojektowane oraz wykonane całościowo i wobec tego posiada jednolity charakter, a co więcej ma naprawdę dobrą jakość.

 

4. Kościół w Więcborku, jego autorstwo oraz pokrewieństwa artystyczne.

 

Kościół więcborski został prawdopodobnie wzniesiony przez budowniczego Dawida Fecela (Fetzela) z Chojnic, zwanego architektem lub mistrzem murarskim. Był to prowincjonalny, ale zdolny architekt. Poza kościołem w Więcborku realizował on jeszcze inne kościoły na terenie Krajny, a mianowicie kościół w Sadkach koło Nakła nad Notecią (1749 - 1760) oraz przypuszczalnie kościół w Zamartem koło Kamienia Krajeńskiego (1766 - 1780). Natomiast jego autorstwa jest na pewno kościół w Wąwelnie pod Więcborkiem (1758 - 1767).

Kościół więcborski, chociaż nie może być zaliczony do szczególnie interesujących rozwiązań artystycznych w sztuce sakralnej, jest mimo wszystko dziełem dość odosobnionym w drugiej połowie XVIII wieku na terenie Krajny. Wykazuje on niewielkie analogie do wyżej wspomnianego kościoła w Wąwelnie; przede wszystkim do jego barokowej fasady. Odległych reminescencji doszukać się można natomiast w częściach zachodnich barokowych kościołów w Łąsku Wielkim koło Koronowa (1765 - 1767), Sadkach koło Nakła nad Notecią (1749 - 1760) i w Łabiszynie koło Szubina (1731 - 1736).

 

5. Fundacja kościoła w Więcborku na tle podobnej działalności polskich rodów szlacheckich na terenie Krajny i Wielkopolski w XVIII wieku.

 

Kościół więcborski jest jedną z kilku sakralnych fundacji szlacheckich w XVIII wieku na Krajnie i w Wielkopolsce. Fundatorami tutejszych kościołów poza Potulickimi byli wówczas między innymi: Biegańscy, Bnińscy, Grudzińscy, Krzyccy oraz Mielżyńscy, Raczyńscy, Słuccy i Wałdowscy. Jak sądzi Zofia Kębłowska - Ostrowska w owym czasie na terenie całej Wielkopolski widoczny jest brak wybitniejszych fundatorów i trudno też mówić - według niej - o mecenacie artystycznym.> Poza kilkoma osobistościami, którym większy majątek pozwalał na szerszą działalność w zakresie architektury sakralnej, pozostali przedstawiciele szlachty to raczej świadomi swych potrzeb i gustów fundatorzy. Fundatorzy ci zadawalają się budowniczymi, malarzami i rzeźbiarzami cechowymi, których sztuka w tym okresie stoi niejednokrotnie na pograniczu rzemiosła i jest niezwykle konserwatywna, co przesądza o jej prowincjonalnym charakterze. Szlachta wielkopolska w przeważającej większości średnio zamożna, nie dysponowała środkami finansowymi pozwalającymi na realizację okazałych i wysokiej klasy projektów architektonicznych. Większym przedsięwzięciom budowlanym nie sprzyjało między innymi peryferyjne położenie Wielkopolski. W interesującym nas tutaj okresie panowania saskiego oraz za Stanisława Augusta Poniatowskiego Wielkopolska była odsunięta od Warszawy, jej wpływów politycznych i kulturalnych.

W XVIII wieku szlachta wielkopolska fundowała kościoły murowane oraz nadal sporo kościołów drewnianych. Dobrym przykładem takiej dwukierunkowej działalności fundatorskiej mogą być obiekty sakralne powstałe w tym czasie z fundacji dwóch przedstawicieli rodu Potulickich. Aleksander Hilary Potulicki ufundował wówczas drewniane kościoły w Wielowiczu koło Więcborka, Ślesinie i Samsiecznie koło Bydgoszczy oraz wspólnie z synem Michałem wspomniany wyżej murowany kościół w Więcborku. Ponadto hrabia Michał Potulicki ufundował murowaną kaplicę w Więcborku oraz prawdopodobnie kościół w Sępólnie Krajeńskim, także murowany.

W porównaniu z tą dość szeroką działalnością fundacyjną obu Potulickich, fundacje innych przedstawicieli rodów szlacheckich z terenu Wielkopolski wydają się być raczej skromniejsze pod względem ilości. Chociaż jednocześnie nie odbiegają szczególnie pod względem jakości.

Pierwszym chronologicznie przykładem porównywalnej jakościowo fundacji szlacheckiej z XVIII wieku na terenie Wielkopolski może być drewniany kościół w Potulicach koło Wągrowca. Został on wzniesiony w 1728 roku staraniem Aleksandra Samuela Biegańskiego, a następnie restaurowany i wyposażony przez Franciszka Biegańskiego około 1778 roku. Inne kościoły drewniane powstały z fundacji Michała Kazimierza Raczyńskiego, np. w Skokach koło Wągrowca w 1737 roku, a także w Gułtowach z lat 1737 - 1738 fundacji Marcina Skaławskiego, wyposażony w stylu rokokowym w latach 1750 - 1760 przez jego zięcia Kazimierza Słuckiego, a następnie w 1784 roku ukończony na zlecenie Ignacego Bnińskiego. Budowlą drewnianą jest również kościół w Jaktorowie zbudowany w latach 1763 - 1776 z fundacji Jakuba Łakińskiego oraz kościół w Chojnie z 1776 roku fundowany przez Macieja Mielżyńskiego, a także kościół w Sypniewie koło Więcborka z 1781 roku postawiony najprawdopodobniej staraniem rodziny Goetzendorf - Grabowskich.

Natomiast po połowie XVIII wieku z fundacji szlacheckich zaczęły powstawać również murowane obiekty sakralne. Przykładem tego mogą być wcześniej wspomniane już kościoły w Sadkach, Łabiszynie i Wąwelnie. Kościół w Sadkach został ufundowany w 1711 roku przez Piotra Bnińskiego, a następnie rozbudowany w latach 1749 - 1760 staraniem Wojciecha i Konstantego Bnińskich. Natomiast kościół parafialny w Łabiszynie powstał z fundacji Gembickich w latach 1721 - 1736, a kościół w Wąwelnie ufundował w 1758 roku Stanisław Wałdowski. Fundacji częściowo szlacheckiej jest także poklasztorny kościół w Zamartem. Zbudowano go w latach 1752 - 1772 staraniem Jana Michała Goetzendorf - Grabowskiego. Ponadto Karol Grudziński w 1755 roku odbudował fundowany przez Potulickich kościół parafialny w Chodzieży. Z lat 70-tych pochodzą dwa kościoły ufundowane przez rodzinę Krzyckich. A mianowicie fundacji Antoniego Krzyckiego kościół w Siedlcu z 1770 roku ukończony w 1775 roku przez jego żonę Franciszkę ze Skoraszewskich Krzycką, następnie zaś restaurowany przez syna Onufrego Krzyckiego oraz kościół w Iwnie zbudowany staraniem Franciszki ze Skoraszewskich Krzyckiej i ukończony przez Onufrego Krzyckiego około 1789 roku.

Kościół więcborski na tle tych budowli sakralnych przedstawia się szczególnie dobrze. Wyróżnia się on zarówno skalą przedsięwzięcia jak i jakością wykonania, przede wszystkim wnętrza kościelnego. Poza tym można go na pewno zaliczyć do najlepszych fundacji sakralnych rodu Potulickich z XVIII wieku na terenie Wielkopolski.

Autor:
© Anna Gąsior

2001 - 2003 r.
pod kierunkiem:
prof. J. Poklewskiego
z IHSN WSzP UMK

 


* Jest to jeden z rozdziałów mojej pracy magisterskiej pt. "Kościół parafialny w Więcborku na tle działalności fundacyjnej i mecenasowskiej Potulickich herbu Grzymała".

 

Źródła ilustracji

 

1. Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa. Kościół p.w. Św. Ap. Szymona i Judy Tadeusza oraz Wniebowzięcia NPM, Więcbork, opr. Janusz Moszczyński, 2001 (il.13, 22-27)

2. Leitgeber Sławomir, Potuliccy, Londyn 1990 (il.10, 17)

3. Więcbork na starej fotografii: miasto, gmina, ludzie, w: Krajeńskie Zeszyty Historyczne, red. Leszek Skaza, Sępólno Krajeńskie 2002 (il.1-4, 11-12, 15-16, 21)

4. Zdjęcia autorki pracy, 2001-2002 r. (il.5-9, 14, 18-20, 28-41)

U W A G A !

Kopiowanie, reprodukcja, retransmisja lub redystrybucja jakichkolwiek materiałów zamieszczonych na tej stronie w całości lub w części, w jakimkolwiek medium lub w jakiejkolwiek formie bez oficjalnej zgody autorki jest stanowczo zabronione.

 

WSTECZ

 

STRONA GŁÓWNA